ڊيل ڪارنيگي: ڪاميابي، گفتگو ۽ انساني لاڳاپن جو فن ، تحرير ڊاڪٽر ذوالفقار بھڻ

ڊيل ڪارنيگي: ڪاميابي، گفتگو ۽ انساني لاڳاپن

 جو فن

دنيا جي تاريخ ۾ ڪيترائي اهڙا ماڻهو گذريا آهن، جن پنهنجي علم، تجربي ۽ سوچ جي ذريعي لکين انسانن جي زندگين تي اثر وڌو. انهن شخصيتن مان ڊيل ڪارنيگي (Dale Carnegie) هڪ اهڙو نالو آهي، جنهن دنيا کي اهو سمجهائڻ جي ڪوشش ڪئي ته ڪاميابي صرف دولت، اعليٰ تعليم، غير معمولي ذهانت يا وڏي عهدي جو نالو ناهي، پر ڪاميابيءَ جو هڪ اهم راز اهو به آهي ته انسان ٻين ماڻهن سان ڪيئن ڳالهائي ٿو، کين ڪيتري توجهه سان ٻڌي ٿو، سندن احساسن کي ڪيئن سمجهي ٿو ۽ پنهنجا تعلقات ڪيئن مضبوط بڻائي ٿو.

ڊيل ڪارنيگي جي زندگي پاڻ به هڪ دلچسپ مثال آهي ته محدود وسيلن سان شروع ٿيندڙ انسان به پنهنجي سوچ، محنت ۽ مسلسل سکيا ذريعي دنيا تي اثر ڇڏي سگهي ٿو.

شروعاتي زندگي ۽ مشڪلاتون

ڊيل ڪارنيگي 1888ع ۾ آمريڪا جي رياست مِزوري (Missouri) جي هڪ غريب هاري خاندان ۾ پيدا ٿيو. سندس خاندان جا معاشي وسيلا محدود هئا ۽ کيس ننڍپڻ کان ئي ڪيترين مشڪلاتن کي منهن ڏيڻو پيو. غربت ۽ محدود موقعن باوجود ڪارنيگيءَ ۾ اڳتي وڌڻ ۽ ڪجهه نئون سکڻ جي خواهش موجود هئي.

تعليم دوران به کيس مالي ۽ سماجي ڏکيائين جو سامنا رهيو. هو پنهنجي اندر موجود صلاحيتن کي استعمال ڪرڻ ۽ عملي زندگيءَ ۾ اڳتي وڌڻ لاءِ مختلف ڪم ڪندو رهيو. هن سيلز مين طور به ڪم ڪيو، جتي کيس مختلف ماڻهن سان ملڻ، انهن سان ڳالهائڻ ۽ انهن جي ضرورتن کي سمجهڻ جا موقعا مليا.

شايد اهو ئي تجربو سندس مستقبل جي سوچ لاءِ 

بنيادي حيثيت رکي ٿو.

ماڻهن کي سمجهڻ جو سفر

سيلز جي ڪم دوران ڊيل ڪارنيگي غور ڪيو ته صرف سٺو پراڊڪٽ يا مضبوط دليل ڪافي ناهي. جيڪڏهن توهان ڪنهن ماڻهوءَ جي سوچ، ضرورت ۽ جذبات کي نٿا سمجهو ته توهان پنهنجي ڳالهه مؤثر نموني سان ان تائين پهچائي نٿا سگهو.

هن محسوس ڪيو ته دنيا ۾ ڪيترائي اهڙا باصلاحيت ماڻهو موجود آهن، جن وٽ علم، صلاحيت ۽ قابليت ته تمام گهڻي آهي، پر اهي پنهنجي خيالن جو اظهار مؤثر انداز ۾ نٿا ڪري سگهن. ڪجهه ماڻهو ٻين کي ٻڌڻ بدران مسلسل پنهنجي ڳالهه ڪندا رهن ٿا، ڪجهه هر ڳالهه ۾ تنقيد ڪندا آهن، جڏهن ته ڪجهه اختلاف کي فوري طور تي بحث ۽ تڪرار ۾ تبديل ڪري ڇڏيندا آهن.

ڪارنيگيءَ لاءِ هي هڪ اهم سوال بڻجي ويو:

جيڪڏهن انسان ٻين ماڻهن سان بهتر نموني ڳالهائڻ، ٻڌڻ ۽ تعلق قائم ڪرڻ سکي وٺي ته ڇا هو پنهنجي زندگيءَ ۾ وڌيڪ ڪامياب ٿي سگهي ٿو؟

هن سوال جو جواب ڳولڻ ئي سندس زندگيءَ جي اهم مقصدن مان هڪ بڻجي ويو.

پبلڪ اسپيڪنگ کان انساني لاڳاپن تائين

1912ع ۾ نيويارڪ شهر ۾ ڊيل ڪارنيگي ماڻهن کي Public Speaking يعني عوامي تقرير ۽ گفتگو جون مهارتون سيکارڻ شروع ڪيون. شروعات ۾ اها هڪ ننڍڙي ڪلاس جي صورت ۾ هئي، پر وقت گذرڻ سان گڏ سندس تربيت جو انداز ماڻهن کي تمام گهڻو پسند اچڻ لڳو.

ڪارنيگي صرف تقرير ڪرڻ جا طريقا نه سيکاريندو هو. هو ماڻهن کي اهو به سيکاريندو هو ته:

- پنهنجي اندر اعتماد ڪيئن پيدا ڪجي؛

- ماڻهن سان گفتگو ڪيئن ڪجي؛

- ٻين جي ڳالهه ڌيان سان ڪيئن ٻڌجي؛

- تنقيد ۽ اختلاف کي ڪيئن سنڀالجي؛

- ماڻهن جي احساسن ۽ ضرورتن کي ڪيئن سمجهجي؛

- ۽ مختلف مزاج رکندڙ ماڻهن سان بهتر تعلق ڪيئن قائم ڪجي.

سندس ڪلاسن ۾ ماڻهن کي عملي مشقون ڪرايون وينديون هيون، جنهن سان ڪيترن ماڻهن جو خوداعتماديءَ وارو رويو تبديل ٿيو.

مشهور ڪتاب: How to Win Friends and Influence People

ڊيل ڪارنيگي جي تجربن ۽ مشاهدن جو نتيجو سندس مشهور ڪتاب “How to Win Friends and Influence People” جي صورت ۾ سامهون آيو، جيڪو 1936ع ۾ شايع ٿيو.

هي ڪتاب جلد ئي غير معمولي مقبوليت حاصل ڪرڻ لڳو ۽ اڳتي هلي دنيا جي مشهور Self-Development ۽ Personal Development ڪتابن مان هڪ بڻجي ويو.

ڪتاب جو بنيادي پيغام انتهائي سادو، پر تمام گهرو آهي:

جيڪڏهن توهان ماڻهن سان بهتر تعلق قائم ڪرڻ چاهيو ٿا ته صرف اهو نه سوچيو ته ماڻهو توهان کي ڪيئن سمجهن؛ بلڪه اهو به سوچيو ته توهان ٻين کي ڪيترو سمجهو ٿا.

ڪارنيگيءَ جي خيال ۾ انسان کي عزت، توجهه ۽ اهميت جي ضرورت هوندي آهي. جڏهن توهان ڪنهن انسان کي احساس ڏياريو ٿا ته سندس ڳالهه اهم آهي، سندس راءِ جي قدر آهي ۽ توهان واقعي کيس ٻڌڻ چاهيو ٿا، ته توهان جي وچ ۾ اعتماد پيدا ٿيڻ شروع ٿئي ٿو.

ماڻهن کي اهميت ڏيڻ

ڊيل ڪارنيگي جي تعليمات جو هڪ اهم اصول آهي ته ماڻهن کي اهميت ڏيو.

هر انسان چاهي ٿو ته کيس عزت ملي، سندس ڳالهه ٻڌي وڃي ۽ سندس وجود کي اهميت ڏني وڃي. هڪ آفيسر پنهنجي ماتحت سان، استاد پنهنجي شاگرد سان، والدين پنهنجي ٻارن سان ۽ هڪ دوست ٻئي دوست سان جيڪڏهن عزت ۽ توجهه سان پيش اچي ته تعلق وڌيڪ مضبوط ٿي سگهي ٿو.

هڪ ننڍڙي مسڪراهٽ، ڪنهن جي ڳالهه ڌيان سان ٻڌڻ، مناسب وقت تي حوصلا افزائي ڪرڻ يا ڪنهن جي سٺي ڪم جي تعريف ڪرڻ ڪڏهن ڪڏهن انسان تي اهڙو اثر وجهي سگهي ٿو، جيڪو وڏي تقرير به نٿي وجهي سگهي.

سٺو ڳالهائيندڙ ٿيڻ کان اڳ سٺو ٻڌندڙ بڻجو

اسان مان ڪيترائي ماڻهو سٺو ڳالهائڻ چاهين ٿا، پر ڊيل ڪارنيگي جي فلسفي مان هڪ اهم سبق اهو ملي ٿو ته:

سٺو ڳالهائڻ سکڻ کان اڳ سٺو ٻڌڻ سکڻ ضروري آهي.

جڏهن ٻه ماڻهو گفتگو ڪن ٿا ته جيڪڏهن ٻنهي جو مقصد صرف پنهنجي ڳالهه ثابت ڪرڻ هجي ته گفتگو جلدي بحث ۾ تبديل ٿي سگهي ٿي. پر جيڪڏهن هڪ ماڻهو ٻئي جي ڳالهه سمجهڻ جي ڪوشش ڪري، سوال ڪري ۽ ڌيان سان ٻڌي ته ساڳي گفتگو اعتماد ۽ تعلق جو سبب بڻجي سگهي ٿي.

خاص طور تي انتظامي زندگيءَ ۾ هي اصول تمام اهم آهي. هڪ آفيسر جيڪڏهن پنهنجي ملازم جي مسئلي کي ٻڌڻ کان اڳ ئي فيصلو ٻڌائي ڇڏي ته شايد مسئلو حل نه ٿئي. پر جيڪڏهن هو پهرين مسئلو سمجهي، سوال ڪري ۽ پوءِ فيصلو ڪري ته انتظامي ڪارڪردگي بهتر ٿي سگهي ٿي.

غير ضروري تنقيد کان پاسو

ڪارنيگي ماڻهن کي اهو به سيکاريو ته غير ضروري تنقيد، الزام ۽ سخت لفظ تعلقات کي ڪمزور ڪري سگهن ٿا.

ان جو مطلب اهو ناهي ته غلط ڪم تي خاموش رهجي. بلڪه مقصد اهو آهي ته اصلاح اهڙي انداز ۾ ڪئي وڃي، جنهن سان انسان جي عزت مجروح نه ٿئي.

مثال طور جيڪڏهن ڪو ملازم غلطي ڪري ٿو ته:

“توهان هميشه غلط ڪم ڪندا آهيو.”

چوڻ بدران:

“هي ڪم جيڪڏهن هن طريقي سان ڪيو وڃي ته نتيجو وڌيڪ بهتر اچي سگهي ٿو.”

چوڻ وڌيڪ مؤثر ٿي سگهي ٿو.

فرق صرف لفظن جو ناهي؛ فرق رويي ۽ سوچ جو آهي.

اختلاف کي جنگ بڻائڻ جي ضرورت ناهي

زندگيءَ ۾ اختلاف فطري ڳالهه آهي. خاندان، آفيس، دوستن ۽ سماج ۾ هر ماڻهوءَ جي سوچ هڪ جهڙي نٿي ٿي سگهي.

پر هر اختلاف کي بحث، ضد يا انا جي جنگ بڻائڻ ضروري ناهي.

هڪ سمجھدار انسان اهو ڄاڻي ٿو ته ڪڏهن ڳالهائڻو آهي، ڪڏهن خاموش رهڻو آهي، ڪڏهن پنهنجي ڳالهه واضح ڪرڻي آهي ۽ ڪڏهن ٻئي انسان جي نقطۂ نظر کي قبول ڪرڻو آهي.

ڪڏهن ڪڏهن تعلق بچائڻ لاءِ پنهنجي ڳالهه ۾ ٿوري نرمي آڻڻ، پنهنجي انا کي پوئتي رکڻ ۽ ٻئي جي ڳالهه کي سمجهڻ ئي وڏي ڪاميابي هوندي آهي.

ڪارنيگي جي تعليمات مان اهم سبق

ڊيل ڪارنيگي جي سوچ مان اسان پنهنجي ذاتي ۽ پيشه ورانه زندگيءَ لاءِ ڪيترائي اهم سبق حاصل ڪري سگهون ٿا:

پهريون سبق: سٺو ڳالهائيندڙ ٿيڻ کان اڳ سٺو ٻڌندڙ بڻجو.

ٻيو سبق: هر انسان کي عزت ۽ اهميت ڏيو، چاهي سندس عهدو يا حيثيت ڪهڙي به هجي.

ٽيون سبق: ماڻهن سان تعلق ٺاهڻ وقت صرف پنهنجي فائدي بابت نه سوچيو؛ ٻئي انسان جي ضرورت ۽ احساسن کي به سمجهو.

چوٿون سبق: غير ضروري تنقيد، الزام ۽ سخت لهجي کان پاسو ڪريو.

پنجون سبق: اختلاف کي انا جو مسئلو نه بڻايو.

ڇهون سبق: تعريف ۽ حوصلا افزائي جو استعمال خلوص سان ڪريو.

ستون سبق: علم سان گڏ Communication Skills به ضروري آهن.

اٺون سبق: خوداعتمادي پيدا ڪريو، پر غرور کان بچو.

نائون سبق: ماڻهن کي تبديل ڪرڻ کان اڳ انهن کي سمجهڻ جي ڪوشش ڪريو.

ڏهون سبق: ڪاميابي صرف اهو ناهي ته ماڻهو توهان جي ڳالهه مڃين؛ ڪاميابي اها به آهي ته ماڻهو توهان تي اعتماد ڪن.

اڄ جي دور ۾ ڊيل ڪارنيگي جي اهميت

اڄ جو دور Social Media، Digital Communication، Artificial Intelligence ۽ تيز رفتار معلومات جو دور آهي. اسان وٽ رابطي جا وسيلا اڳ کان وڌيڪ آهن، پر ان باوجود حقيقي انساني رابطن جي اهميت گهٽ نه ٿي آهي.

اڄ هڪ استاد لاءِ صرف پنهنجي مضمون جو ماهر هجڻ ڪافي ناهي؛ کيس شاگردن سان رابطو ڪرڻ به اچڻ گهرجي.

هڪ آفيسر لاءِ صرف انتظامي اختيار ڪافي ناهي؛ کيس پنهنجي ٽيم کي سمجهڻ ۽ ان کي گڏ کڻي هلڻ به اچڻ گهرجي.

هڪ ليڊر لاءِ صرف حڪم ڏيڻ ڪافي ناهي؛ کيس ماڻهن کي ٻڌڻ، متاثر ڪرڻ ۽ اعتماد پيدا ڪرڻ به اچڻ گهرجي.

۽ هڪ والدين لاءِ صرف ٻار کي هدايتون ڏيڻ ڪافي ناهي؛ ٻار جي ڳالهه ٻڌڻ ۽ سندس احساسن کي سمجهڻ به ضروري آهي.

انهيءَ ڪري ڊيل ڪارنيگي جي ڪيترن ئي خيالن جي اهميت اڄ به برقرار آهي.

اصل ڪاميابي ڇا آهي؟

ڊيل ڪارنيگي جي زندگي اسان کي اهو سوچڻ تي مجبور ڪري ٿي ته آخر ڪاميابي ڇا آهي؟

ڇا وڏي نوڪري ڪاميابي آهي؟

ڇا گهڻي دولت ڪاميابي آهي؟

ڇا اعليٰ تعليم ڪاميابي آهي؟

اهي سڀ ڪاميابي جا حصا ٿي سگهن ٿا، پر انسان جي مڪمل ڪاميابي تڏهن نظر اچي ٿي، جڏهن هو پنهنجي علم ۽ صلاحيتن سان گڏ سٺا انساني تعلقات، بهتر گفتگو، اعتماد ۽ مثبت رويو پڻ پيدا ڪري.

هڪ ماڻهو تمام گهڻو پڙهيل لکيل ٿي سگهي ٿو، پر جيڪڏهن هو ٻين جي عزت نٿو ڪري، ڪنهن جي ڳالهه ٻڌڻ لاءِ تيار ناهي ۽ هر وقت پنهنجي انا کي اهميت ڏئي ٿو ته سندس علم جو اثر محدود ٿي سگهي ٿو.

ان جي ابتڙ، هڪ اهڙو انسان جيڪو ماڻهن کي عزت ڏئي ٿو، سندن ڳالهه ٻڌي ٿو، اختلاف کي برداشت ڪري ٿو ۽ مثبت انداز ۾ گفتگو ڪري ٿو، اهو پنهنجي ذاتي ۽ پيشه ورانه زندگيءَ ۾ وڌيڪ اثرائتو ٿي سگهي ٿو.

آخري سوال

ڊيل ڪارنيگي جي زندگيءَ ۽ تعليمات جو سڀ کان خوبصورت سبق شايد اهو آهي ته انسانن کي سمجهڻ به هڪ فن آهي.

اسان سڀ ڳالهائڻ چاهيون ٿا، پر ڇا اسان ٻڌڻ لاءِ تيار آهيون؟

اسان سڀ چاهيون ٿا ته ٻيا اسان جي عزت ڪن، پر ڇا اسان ٻين کي به ساڳي عزت ڏيون ٿا؟

اسان سڀ چاهيون ٿا ته ماڻهو اسان جي ڳالهه سمجهن، پر ڇا اسان ڪڏهن ٻئي انسان جي نقطۂ نظر کي سمجهڻ جي سنجيده ڪوشش ڪئي آهي؟

تنهنڪري اڄ پاڻ کان هڪ سوال ضرور پڇون:

“جڏهن مان ڪنهن انسان سان ملان ٿو ته ڇا منهنجي پهرين ڪوشش اها هوندي آهي ته مان پنهنجي ڳالهه مڃرايان، يا مان پهرين ان انسان کي سمجهڻ جي ڪوشش ڪندو آهيان؟”

شايد هن هڪ سوال جو ايماندار جواب ئي اسان جي گفتگو، تعلقات ۽ ڪاميابيءَ جي سفر کي نئين رخ ڏئي سگهي ٿو.

ڇو ته ڪاميابي صرف اهو ناهي ته ماڻهو توهان کي ٻڌن؛ ڪاميابي اها به آهي ته توهان اهڙي شخصيت بڻجي وڃو، جنهن کي ماڻهو دل سان ٻڌڻ چاهين.

x