نصاب: قوم جي تعمير، تعليم جي معيار ۽ روشن مستقبل جو بنياد ڊاڪٽر ذوالفقار بهڻ

نصاب: قوم جي تعمير، تعليم جي معيار ۽ روشن مستقبل جو بنياد

ڊاڪٽر ذوالفقار بهڻ

ڪنهن به قوم جي ترقي، خوشحالي ۽ پائيدار مستقبل جو دارومدار ان جي تعليمي نظام تي هوندو آهي، ۽ هر مضبوط تعليمي نظام جو بنيادي ٿنڀ نصاب (Curriculum) هوندو آهي. نصاب رڳو ڪتابن، مضمونن يا امتحانن جي فهرست جو نالو نه آهي، پر اهو هڪ جامع تعليمي منصوبو آهي، جيڪو شاگردن جي ذهني، علمي، اخلاقي، سماجي ۽ عملي صلاحيتن جي تعمير ڪري ٿو.

دنيا جون ترقي يافته قومون پنهنجي نصاب کي وقت جي ضرورتن، سائنسي ترقي، ٽيڪنالاجي، قومي قدرن ۽ عالمي رجحانن مطابق مسلسل بهتر بڻائينديون رهن ٿيون، ڇاڪاڻ⁠تہ انهن کي چڱيءَ طرح خبر آهي ته اڄ جو نصاب ئي سڀاڻي جي قوم جي تقدير جو فيصلو ڪندو.

نصاب جون وصفون

تعليمي ماهرن نصاب جون مختلف وصفون بيان ڪيون آهن، پر انهن جو بنيادي مقصد هڪ ئي آهي.

According to Ralph W. Tyler:

Curriculum is a planned educational program designed to achieve specific learning objectives through carefully selected content, learning experiences, teaching methods, and assessment.

مشهور تعليمي ماهر رالف ٽائلر موجب، نصاب هڪ منصوبابندي ڪيل تعليمي پروگرام آهي، جيڪو مخصوص تعليمي مقصدن حاصل ڪرڻ لاءِ تيار ڪيو ويندو آهي.

 

فلسفي ۽ تعليمي مفڪر جان ڊيوي جي نظر ۾ نصاب انهن سڀني سکيا جي تجربن جو مجموعو آهي، جيڪي شاگرد اسڪول جي رهنمائي ۽ نگراني هيٺ حاصل ڪندا آهن.

 

According to John Dewey:

"Curriculum is the sum total of all learning experiences that students undergo under the guidance of the school."

سادن لفظن ۾، نصاب اهو جامع تعليمي منصوبو آهي، جيڪو اهو طئي ڪري ٿو ته شاگرد ڇا سکندا، ڪيئن سکندا، ڇو سکندا ۽ سندن سکيا جو جائزو ڪيئن ورتو ويندو.

نصاب جي اهميت

نصاب ڪنهن به تعليمي نظام جي ڪرنگھي جي هڏي آهي. اهو تعليم کي واضح رخ ڏئي ٿو، استادن کي تدريسي رهنمائي فراهم ڪري ٿو ۽ شاگردن جي سکيا لاءِ هڪجهڙا معيار مقرر ڪري ٿو.

هڪ معياري نصاب:

- تعليم لاءِ واضح مقصد ۽ راھ طع ڪري ٿو.

- سڄي ملڪ ۾ تعليم جي معيار ۾ ھڪجھڙائي پيدا ڪري ٿو.

- شاگردن ۾ علم، مهارتون، قدر ۽ مثبت رويا پيدا ڪري ٿو.

- تنقيدي سوچ، تخليقي صلاحيت ۽ مسئلا حل ڪرڻ جي مهارت کي هٿي ڏئي ٿو.

- قومي سڃاڻپ، سماجي ذميواري ۽ اخلاقي قدرن کي مضبوط ڪري ٿو.

- استادن کي مؤثر تدريس ۽ شاگردن کي مؤثر سکيا ۾ مدد فراهم ڪري ٿو.

- امتحاني نظام ۽ سکيا جي نتيجن کي واضح معيارن سان ڳنڍي ٿو.

- ملڪ جي سماجي، معاشي ۽ ٽيڪنالاجي ضرورتن کي پورو ڪرڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪري ٿو.

مطلب تہ، نصاب ئي اهو ذريعو آهي جيڪو هڪ ذميوار، باشعور ۽ باصلاحيت نسل تيار ڪري ٿو.

 

جيڪڏهن ڪنهن ملڪ وٽ نصاب نه هجي ته ڇا ٿيندو؟

تصور ڪريو ته جيڪڏهن ڪنهن ملڪ ۾ باقاعده نصاب موجود نه هجي ته پوءِ تعليم جو نظام ڪهڙي حالت ۾ هوندو؟

·       هر اسڪول پنهنجي مرضيءَ موجب مختلف مضمون پڙهائيندو، هر استاد پنهنجو الڳ طريقو اختيار ڪندو، امتحانن لاءِ ڪو گڏيل معيار نه هوندو ۽ شاگردن جي سکيا ۾ وڏو فرق پيدا ٿي ويندو.

اهڙي صورتحال ۾:

o      تعليمي مقصد واضح نه رهندا.

o      تعليم جو معيار هر هنڌ مختلف هوندو.

o      امتحاني نظام غيرمنصفاڻو بڻجي ويندو.

o      اعليٰ تعليم ۾ داخلا لاءِ هڪجهڙا معيار قائم نه رهي سگهندا.

o      قومي قدرن، سڃاڻپ ۽ گڏيل سوچ کي نقصان پهچندو.

o      ملڪ کي ماهر، قابل ۽ مقابلي جي صلاحيت رکندڙ انساني وسيلا حاصل نه ٿيندا.

 

انهيءَ ڪري دنيا جو ڪو به ترقي يافته ملڪ نصاب کان سواءِ پنهنجي تعليمي نظام جو تصور به نٿو ڪري سگهي.

نصاب جا قسم

تعليمي ماهرن نصاب کي مختلف قسمن ۾ ورهايو آهي، جن مان اهم هي آهن:

- رسمي نصاب (Formal Curriculum): حڪومت يا مجاز اداري طرفان منظور ڪيل نصاب.

- غير رسمي نصاب (Informal Curriculum): روزمره جي تجربن ۽ سرگرمين ذريعي حاصل ٿيندڙ سکيا.

- لڪل نصاب (Hidden Curriculum): اهي قدر، رويا ۽ اخلاقيات جيڪي اڻسڌيءَ طرح منتقل ٿين ٿا.

- بنيادي نصاب (Core Curriculum): اهي لازمي مضمون جيڪي سڀني شاگردن لاءِ ضروري هوندا آهن.

- شاگرد-مرڪزي نصاب (Learner-Centered Curriculum): جيڪو شاگردن جي ضرورتن، دلچسپين ۽ صلاحيتن کي مرڪز بڻائي تيار ڪيو وڃي.

- سرگرمي-مرڪزي نصاب (Activity-Centered Curriculum): جنهن ۾ عملي سرگرمين ۽ تجرباتي سکيا تي زور ڏنو وڃي.

- مربوط نصاب (Integrated Curriculum): جنهن ۾ مختلف مضمونن کي پاڻ ۾ ڳنڍي پڙهايو وڃي.

- صلاحيت-بنياد نصاب (Competency-Based Curriculum): جنهن جو مقصد رڳو معلومات نه، پر عملي مهارتن جي ترقي هجي.

 

نصاب جا مشهور ماڊل

دنيا ۾ نصاب جي تياري لاءِ ڪيترائي ماڊل استعمال ٿين ٿا.

رالف ٽائلر جو ماڊل مقصدن تي ٻڌل نصاب تي زور ڏئي ٿو ۽ سڀ کان وڌيڪ استعمال ٿيندڙ ماڊلن مان هڪ آهي.

هلڊا تابا جو ماڊل استادن جي فعال شموليت تي زور ڏئي ٿو ۽ نصاب جي تياري جو آغاز ڪلاس روم جي ضرورتن کان ڪري ٿو.

جيروم برونر جو اسپائرل ماڊل اهم تصورن کي مختلف درجن ۾ وڌندڙ پيچيدگي سان ٻيهر پڙهائڻ تي ٻڌل آهي.

لارنس اسٽين هائوس جو پراسيس ماڊل سکيا جي عمل، تحقيق ۽ تنقيدي سوچ کي بنيادي حيثيت ڏئي ٿو.

 

ڊي. ڪي. ويلر جو چڪرائتو (Cyclical) ماڊل نصاب کي هڪ مسلسل جاري رهندڙ عمل سمجهي ٿو، جنهن ۾ جائزو، بهتري ۽ نظرثاني هميشه جاري رهندي آهي.

 

سنڌ ۾ نصاب تيار ڪرڻ جو عمل

 

ارڙھين آئيني ترميم کان پوءِ نصاب جي تياري صوبائي ذميواري بڻجي وئي آھي. سنڌ ۾ نصاب جي تياري هڪ منظم ۽ مرحليوار عمل تحت ڪئي ويندي آهي.

هن عمل جي شروعات تعليمي ضرورتن، سماجي حالتن، قومي ترجيحن ۽ عالمي رجحانن جي جائزي سان ٿيندي آهي. ان کان پوءِ تعليمي ماهرن، يونيورسٽين جي استادن، اسڪول ٽيچرن، مضمون جي ماهرن، امتحاني ادارن ۽ ٻين لاڳاپيل ڌرين تي مشتمل ڪميٽيون جوڙيون وينديون آهن.

اهي ڪميٽيون نصاب جو خاڪو، معيار، شاگردن جي سکيا جا نتيجا (SLOs)، تدريسي مواد، سکيا جون حڪمت عمليون ۽ جائزي جا طريقا تيار ڪنديون آهن. ان کان پوءِ مسودي تي مختلف ڌرين سان صلاح مشورا ڪيا ويندا آهن. ضروري سڌارن کان پوءِ نصاب جي منظوري ورتي ويندي آهي.

منظوري کان پوءِ درسي ڪتاب، استاد رهنما ڪتاب، سکيا جو مواد تيار ڪيو ويندو آهي، استادن کي تربيت ڏني ويندي آهي ۽ پوءِ نئون نصاب اسڪولن ۾ لاڳو ڪيو ويندو آهي. ان کان پوءِ نگراني، تحقيق ۽ جائزي جي بنياد تي وقت بوقت نصاب ۾ تبديليون ۽ سڌارا آندا ويندا آهن.

مطلب تہ نصاب صرف تعليم جو حصو نه، پر قوم جي مستقبل جو بنيادي دستاويز هوندو آهي. اهو ايندڙ نسل جي سوچ، شخصيت، علم، مهارتن، قومي شعور ۽ اخلاقي قدرن جي تعمير ڪري ٿو. جيڪڏهن اسان هڪ ترقي يافته، علمي، تخليقي ۽ خوشحال سنڌ ۽ پاڪستان جو خواب حقيقت ۾ بدلائڻ چاهيون ٿا ته اسان کي اهڙو نصاب تيار ڪرڻو پوندو، جيڪو جديد سائنس، تحقيق، ٽيڪنالاجي، قومي ضرورتن، عالمي معيارن ۽ مقامي ثقافتي قدرن ۾ متوازن هم آهنگي پيدا ڪري. مضبوط نصاب ئي مضبوط قوم جي ضمانت آهي.

🏆 ⚽ فيفا (FIFA) – دنيا جي سڀ کان وڏي فٽبال تنظيم بابت مڪمل ڄاڻ ڊاڪٽر ذوالفقار بھڻ

🏆 ⚽ فيفا (FIFA) 

– دنيا جي سڀ کان وڏي فٽبال تنظيم بابت  مڪمل ڄاڻ ڊاڪٽر ذوالفقار بھڻ 🏆 ⚽ فيفا (FIFA) – دنيا جي سڀ کان وڏي فٽبال تنظيم بابت مڪمل ڄاڻ ڊاڪٽر ذوالفقار بھڻ

تعليمي ماهر | محقق | ليکڪ

━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━

🌍 فيفا (FIFA) ڇا آهي؟

فيفا (FIFA) دنيا ۾ فٽبال جي سڀ کان وڏي ۽ بااختيار عالمي تنظيم آهي، جيڪا دنيا جي مختلف ملڪن ۾ فٽبال جي راند کي منظم ڪرڻ، ان جا قانون لاڳو ڪرڻ، عالمي مقابلا ڪرائڻ ۽ راند جي ترقي لاءِ ڪم ڪري ٿي.

FIFA جي مڪمل صورت (Abbreviation)

FIFA = Fédération Internationale de Football Association

هي نالو فرانسيسي ٻولي مان ورتل آهي، جنهن جو مطلب آهي:

 

"بين الاقوامي فٽبال فيڊريشن"

━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━

📅 فيفا جو قيام

📌 قيام جي تاريخ: 21 مئي 1904ع

📌 قيام جو هنڌ: پيرس، فرانس

فيفا جي قيام وقت صرف 7 ملڪن گڏجي هن عالمي تنظيم جو بنياد وڌو.

باني ملڪ

• فرانس

• بيلجيم

• ڊينمارڪ

• هالينڊ

• اسپين

• سوئيڊن

• سوئٽزرلينڊ

━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━

👤 فيفا جو پهريون صدر

فيفا جو پهريون صدر رابرٽ گيورين (Robert Guérin) هو، جيڪو فرانس سان تعلق رکندو هو.

موجوده صدر

جياني انفانٽينو (Gianni Infantino)

━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━

🏢 فيفا جو هيڊ ڪوارٽر

فيفا جو مرڪزي دفتر

زيورخ، سوئٽزرلينڊ

۾ قائم آهي.

━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━

🌎 فيفا جا رڪن ملڪ

هن وقت فيفا جا

211 رڪن ملڪ (Member Associations)

آهن، جيڪي دنيا جي تقريباً هر خطي جي نمائندگي ڪن ٿا.

━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━

🏆 فيفا ورلڊ ڪپ

فيفا پهريون ڀيرو

1930ع

۾ ورلڊ ڪپ منعقد ڪرايو.

📍 ميزبان ملڪ: يوراگوئي

🏆 پهريون عالمي چيمپيئن:

يوراگوئي

━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━

🏅 سڀ کان وڌيڪ ورلڊ ڪپ کٽيندڙ ملڪ

🥇 برازيل — 5 ڀيرا

🥈 جرمني — 4 ڀيرا

🥈 اٽلي — 4 ڀيرا

🥉 ارجنٽائن — 3 ڀيرا

🇫🇷 فرانس — 2 ڀيرا

🇺🇾 يوراگوئي — 2 ڀيرا

🏴 انگلينڊ — 1 ڀيرو

🇪🇸 اسپين — 1 ڀيرو

━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━

⚽ 2026ع فيفا ورلڊ ڪپ

هن ڀيري تاريخ ۾ پهريون ڀيرو

48 ملڪ

فيفا ورلڊ ڪپ ۾ حصو وٺندا.

هي فيفا جي تاريخ جو سڀ کان وڏو عالمي ٽورنامينٽ هوندو.

━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━

🌍 ميزبان ملڪ

2026ع جو فيفا ورلڊ ڪپ گڏيل طور تي ٽن ملڪن ۾ منعقد ٿي رهيو آهي.

🇺🇸 آمريڪا

🇨🇦 ڪينيڊا

🇲🇽 ميڪسيڪو

━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━

🏟 فائنل ڪٿي ٿيندو؟

فيفا ورلڊ ڪپ 2026ع جو فائنل

ميٽ لائيف اسٽيڊيم

نيو جرسي، آمريڪا

۾ کيڏيو ويندو.

━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━

⭐ فيفا جون اهم ذميواريون

✅ دنيا ۾ فٽبال کي فروغ ڏيڻ

✅ عالمي مقابلا منعقد ڪرائڻ

✅ عورتن جي ورلڊ ڪپ جو انتظام

✅ نوجوانن جي عالمي مقابلن جو انعقاد

✅ عالمي فٽبال رينڪنگ جاري ڪرڻ

✅ ريفرين جي تربيت

✅ عالمي فٽبال قانونن جي نگراني

━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━

🌟 دلچسپ حقيقتون

⚽ فيفا دنيا جي سڀ کان وڏي راندين واري تنظيم آهي.

⚽ فيفا ورلڊ ڪپ دنيا ۾ سڀ کان وڌيڪ ڏٺو ويندڙ راندين جو ايونٽ آهي.

⚽ ورلڊ ڪپ هر چار سالن بعد منعقد ٿيندو آهي.

⚽ اصل فيفا ٽرافي خالص سون مان ٺهيل آهي.

⚽ برازيل واحد ملڪ آهي، جنهن هر فيفا ورلڊ ڪپ ۾ شرڪت ڪئي آهي.

⚽ 2022ع جو عالمي چيمپيئن ارجنٽائن رهيو.

━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━

✍️ نتيجو

فيفا صرف فٽبال جي عالمي تنظيم نه، پر دنيا جي مختلف ملڪن، قومن ۽ ثقافتن کي راند جي ذريعي ويجهو آڻڻ وارو هڪ اهم عالمي ادارو پڻ آهي. فيفا نوجوان رانديگرن جي صلاحيتن کي اُجاگر ڪرڻ، عالمي امن، دوستي ۽ راندين جي جذبي کي هٿي ڏيڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪري رهيو آهي.

---

✍️ :

ڊاڪٽر ذوالفقار بهڻ 

تعليمي ماهر | محقق | ليکڪ :::

زندگي ۽ ڪاميابيءَ جا پنج لازوال اصول "The 5 Most Powerful Laws for Life & Work in Urdu language and Sindhi language

 

 زندگي ۽ ڪاميابيءَ جا پنج لازوال اصول "The 5 Most Powerful Laws for Life & Work"  

1۔ Murphy's Law (مرفی کا قانون)

"اگر کسی کام کے غلط ہونے کا امکان موجود ہو، تو وہ کبھی نہ کبھی غلط ہو سکتا ہے۔"

تشریح: یہ قانون ہمیں خوفزدہ ہونے کے لیے نہیں بلکہ محتاط رہنے کی تعلیم دیتا ہے۔ منصوبہ بندی کرتے وقت ممکنہ خطرات، متبادل راستے اور حفاظتی انتظامات ضرور کرنے چاہئیں۔

مثال: اگر آپ کسی اہم پریزنٹیشن کے لیے صرف ایک USB پر انحصار کریں تو خرابی کی صورت میں مسئلہ ہو سکتا ہے۔ بہتر ہے بیک اپ بھی رکھیں۔

سبق: صرف امید پر نہیں، تیاری پر بھروسہ کریں۔

---

2۔ Kidlin's Law (کڈلن کا قانون)

"کسی مسئلے کو واضح الفاظ میں لکھ دینا، اس کے حل کی پہلی سیڑھی ہے۔"

تشریح: جب ہم مسئلے کو لکھتے ہیں تو اس کی اصل وجہ، پیچیدگی اور ممکنہ حل زیادہ واضح ہو جاتے ہیں۔

مثال: اگر کسی ادارے میں اساتذہ کی کارکردگی کم ہے تو مسئلہ لکھ کر اس کی وجوہات الگ الگ کریں، پھر ہر وجہ کا حل تلاش کریں۔

سبق: واضح مسئلہ، واضح حل۔

---

3۔ Gilbert's Law (گلبرٹ کا قانون)

"قیادت میں کامیابی اور ناکامی دونوں کی ذمہ داری آخرکار قائد پر ہوتی ہے۔"

تشریح: ایک اچھا لیڈر کامیابی کا کریڈٹ ٹیم کو دیتا ہے اور ناکامی کی ذمہ داری خود قبول کرتا ہے۔

مثال: اگر کسی تربیتی پروگرام میں مطلوبہ نتائج نہ آئیں تو اچھا منتظم پہلے اپنی منصوبہ بندی کا جائزہ لیتا ہے۔

سبق: حقیقی قیادت ذمہ داری قبول کرنے کا نام ہے۔

---

4۔ Wilson's Law (ولسن کا قانون)

"علم، مہارت اور طویل المدتی سوچ میں سرمایہ کاری کریں، مالی کامیابی خود آ جائے گی۔"

تشریح: تعلیم، تحقیق، تربیت اور نئی مہارتیں مستقبل کی بہترین سرمایہ کاری ہیں۔

مثال: جو استاد مسلسل تربیت لیتا ہے، وہ مستقبل میں بہتر مواقع حاصل کرتا ہے۔

سبق: علم سب سے قیمتی سرمایہ ہے۔

---

5۔ Falkland's Law (فالکلینڈ کا قانون)

"اگر کسی فیصلے کی فوری ضرورت نہیں تو جلد بازی نہ کریں۔"

تشریح: ہر فیصلہ فوراً کرنا ضروری نہیں ہوتا۔ بعض اوقات مزید معلومات یا بہتر وقت کا انتظار کرنا دانشمندی ہوتی ہے۔

مثال: کسی نئی پالیسی کو نافذ کرنے سے پہلے تمام متعلقہ فریقوں سے مشاورت کرنا بہتر ہوتا ہے۔

سبق: بروقت فیصلہ کریں، جلد بازی نہیں۔

---

سنڌي ۾ تفصيل

1. مرفي جو قانون (Murphy's Law)

جيڪڏهن ڪنهن ڪم ۾ غلطي ٿيڻ جو امڪان هجي ته ان لاءِ اڳواٽ تياري ضرور ڪريو.

وضاحت: هي قانون ڊڄڻ لاءِ نه، پر احتياط ڪرڻ لاءِ آهي. هر اهم ڪم ۾ متبادل رستو (Backup Plan) رکڻ گهرجي.

سبق: تياري ڪاميابي جي ڪنجي آهي.

---

2. ڪڊلن جو قانون (Kidlin's Law)

جيڪڏهن مسئلو صاف لفظن ۾ لکي سگهجي ته ان جو اڌ حل ٿي وڃي ٿو.

وضاحت: مسئلو لکڻ سان ان جا سبب ۽ ممڪن حل واضح ٿي وڃن ٿا.

سبق: واضح مسئلو، واضح حل.

---

3. گلبرٽ جو قانون (Gilbert's Law)

اڳواڻ پنهنجي ٽيم جي نتيجن جي ذميواري پاڻ قبول ڪندو آهي.

وضاحت: سٺو ليڊر ڪاميابي جو ڪريڊٽ ٽيم کي ڏئي ٿو ۽ ناڪامي جي ذميواري پاڻ کڻي ٿو.

سبق: قيادت جو مطلب ذميواري قبول ڪرڻ آهي.

---

4. ولسن جو قانون (Wilson's Law)

علم، سکيا ۽ ڊگهي مدي واري سوچ ۾ سيڙپڪاري ڪريو؛ دولت ۽ ڪاميابي پوءِ پاڻ ايندي.

وضاحت: تعليم ۽ مهارتون انسان جي سڀ کان وڏي سرمائي آهن.

سبق: سکيا ڪڏهن به ضايع نٿي وڃي.

---

5. فالڪلينڊ جو قانون (Falkland's Law)

جيڪڏهن فيصلي جي فوري ضرورت نه هجي ته جلدبازي نه ڪريو.

وضاحت: ڪجهه فيصلا وقت وٺي ڪرڻ وڌيڪ فائديمند هوندا آهن، ڇاڪاڻ ته وڌيڪ معلومات سان بهتر نتيجا ملندا آهن.

سبق: صحيح وقت تي صحيح فيصلو ئي دانائي آهي.

---

نتيجو

اهي پنج اصول زندگي، تعليم، انتظام، قيادت ۽ پيشاورانه ڪاميابي لاءِ انتهائي اهم آهن. جيڪڏهن انسان:

• اڳواٽ تياري ڪري،
• مسئلن کي واضح ڪري،
• ذميواري قبول ڪري،
• سکيا ۾ سيڙپڪاري ڪري،
• ۽ فيصلا سوچ ويچار سان ڪري،

ته هو ذاتي، علمي ۽ پيشاورانه زندگيءَ ۾ وڌيڪ ڪامياب ٿي سگهي ٿو.

سماجي تحفظ ۽ نقد امدادي پروگرام: دنيا جي 89 ملڪن جا تجربا، پاڪستان جو Benazir Income Support Programme (BISP) تجزيو ڊاڪٽر ذوالفقار بھڻ

 سماجي تحفظ ۽ نقد امدادي پروگرام: دنيا جي 89 ملڪن جا تجربا، پاڪستان جي Benazir Income Support Programme (BISP) تجزيو 

ڊاڪٽر ذوالفقار بھڻ 

دنيا جي تاريخ ۾ غربت، بيروزگاري، بک، معاشي عدم مساوات ۽ سماجي محرومي هميشه وڏا چئلينج رهيا آهن. حڪومتن ۽ عالمي ادارن انهن مسئلن جي حل لاءِ مختلف پاليسيون ۽ پروگرام متعارف ڪرايا آهن. انهن مان هڪ اهم ۽ ڪامياب حڪمت عملي "سماجي تحفظ" (Social Protection) ۽ "نقد امدادي پروگرام" (Cash Transfer Programmes) آهي. اهڙن پروگرامن جو مقصد غريب، ڪمزور ۽ پٺتي پيل خاندانن کي مالي سهائتا فراهم ڪرڻ، سندن زندگي جي معيار کي بهتر بڻائڻ ۽ کين معاشي استحڪام مهيا ڪرڻ آهي.

اڄ دنيا جي مختلف براعظمن ۾ 89 کان وڌيڪ ملڪ اهڙا پروگرام هلائي رهيا آهن. انهن ۾ ايشيا، آفريڪا، يورپ، لاطيني آمريڪا ۽ ڪيريبين جا ملڪ شامل آهن. پاڪستان جو بينظير انڪم سپورٽ پروگرام (BISP) پڻ اهڙن عالمي ماڊلن جو هڪ اهم حصو آهي.

سماجي تحفظ جو تصور

سماجي تحفظ مان مراد اهي پاليسيون، پروگرام ۽ قدم آهن جيڪي معاشري جي ڪمزور طبقن کي غربت، بيماري، بيروزگاري، معذوري، قدرتي آفتن ۽ ٻين معاشي خطرن کان بچائڻ لاءِ اختيار ڪيا ويندا آهن. انهن ۾ نقد امداد، خوراڪ جي مدد، تعليم ۽ صحت جون سهولتون، پينشن، بيروزگاري الائونس ۽ ٻيا امدادي پروگرام شامل آهن.

سماجي تحفظ جو بنيادي مقصد صرف مالي مدد فراهم ڪرڻ نه آهي، پر ماڻهن کي هڪ باعزت زندگي گذارڻ جا موقعا مهيا ڪرڻ پڻ آهي.

ايشيا جا تجربا

ايشيا ۾ ڪيترن ئي ملڪن سماجي تحفظ جا جديد ماڊل اختيار ڪيا آهن.

پاڪستان ۾ بينظير انڪم سپورٽ پروگرام لکين خاندانن کي مالي امداد فراهم ڪري رهيو آهي. هندستان ۾ PM-KISAN ۽ نيشنل سوشل اسسٽنس پروگرام ذريعي هارين ۽ غريب خاندانن جي مدد ڪئي وڃي ٿي. بنگلاديش ۾ انڪم سپورٽ پروگرام فار دي پوريسٽ، نيپال ۾ سوشل سيڪيورٽي الائونس پروگرام، ڀوٽان ۾ ويلفيئر اسڪيمون، سري لنڪا ۾ Aswesuma پروگرام ۽ مالديپ ۾ سوشل پروٽيڪشن اسڪيمون فعال آهن.

افغانستان، چين، منگوليا، انڊونيشيا، فلپائن، ويٽنام، ڪمبوڊيا، لاوس، ٿائيلينڊ، ملائيشيا، سنگاپور، تيمور ليسٽي، ازبڪستان، قازقستان، ڪرغزستان، تاجڪستان، آذربائيجان ۽ ترڪي به مختلف سماجي تحفظ جا پروگرام هلائي رهيا آهن.

انهن ملڪن ۾ نقد امداد سان گڏ تعليم، صحت ۽ غذائيت جي بهتري تي پڻ خاص ڌيان ڏنو وڃي ٿو.

آفريڪا جا تجربا

آفريڪا ۾ غربت جي شرح نسبتاً وڌيڪ هجڻ سبب سماجي تحفظ جا پروگرام وڏي اهميت رکن ٿا.

ڏکڻ آفريڪا جو Child Support Grant پروگرام عالمي سطح تي مشهور آهي. ڪينيا، يوگنڊا، تنزانيا، روانڊا، ايٿوپيا، صوماليا، سوڊان، مصر، مراڪش، تيونس، الجزائر، گهانا، نائيجيريا، سيرا ليون، لائبيريا، زامبيا، زمبابوي، ملاوي، موزمبيق، بوٽسوانا، نميبيا، ليسوٿو ۽ ايسواٽيني به سماجي تحفظ جا مختلف پروگرام هلائي رهيا آهن.

ايٿوپيا جو Productive Safety Net Programme خاص طور تي قابل ذڪر آهي، جنهن لکين ماڻهن کي خوراڪ جي کوٽ ۽ غربت مان نڪرڻ ۾ مدد ڏني آهي.

يورپ جا تجربا

يورپ ۾ سماجي تحفظ جو نظام دنيا جي سڀ کان وڌيڪ ترقي يافته نظامن مان هڪ آهي.

برطانيه جو Universal Credit، آئرلينڊ جا Social Welfare Payments، فرانس جو RSA، جرمني جو Bürgergeld، اسپين جو Minimum Vital Income، پرتگال، اٽلي، يونان، هالينڊ، بيلجيم، سويڊن، ناروي، فنلينڊ، ڊينمارڪ، پولينڊ، هنگري، رومانيا، بلغاريا، ڪروشيا ۽ سربيا جا مختلف سماجي تحفظ جا نظام شهرين کي معاشي تحفظ فراهم ڪن ٿا.

يورپي ماڊل جو خاص پهلو اهو آهي ته هتي سماجي تحفظ کي بنيادي شهري حق طور ڏٺو وڃي ٿو.

لاطيني آمريڪا ۽ ڪيريبين جا تجربا

لاطيني آمريڪا سماجي تحفظ جي جديد ماڊلن جو مرڪز سمجهيو وڃي ٿو.

برازيل جو Bolsa Família، ميڪسيڪو جو Prospera، ارجنٽينا جو Asignación Universal por Hijo، چلي، پيرو، ڪولمبيا، ايڪواڊور، بوليويا، پيراگوئي، يوراگوئي، وينزويلا، ڪوسٽا ريڪا، پاناما، ڊومينيڪن ريپبلڪ، جميڪا، ٽرينيڊاڊ ۽ ٽوباگو، هيٽي، ايل سلواڊور، هونڊوراس ۽ گوئٽي مالا جا پروگرام غربت جي خاتمي ۾ اهم ڪردار ادا ڪري رهيا آهن.

برازيل جو Bolsa Família پروگرام خاص طور تي دنيا جي ڪامياب ترين نقد امدادي ماڊلن مان هڪ سمجهيو وڃي ٿو. هن پروگرام جي نتيجي ۾ لکين ماڻهو غربت مان نڪري آيا ۽ ٻارن جي تعليم ۽ صحت جا اشارا بهتر ٿيا.

89 ملڪن جو مجموعي جائزو

هي 89 ملڪ سماجي تحفظ ۽ نقد امدادي پروگرامن ذريعي پنهنجي شهرين جي مدد ڪري رهيا آهن:

ايشيا (25 ملڪ)

پاڪستان، هندستان، بنگلاديش، نيپال، ڀوٽان، سري لنڪا، مالديپ، افغانستان، چين، منگوليا، انڊونيشيا، فلپائن، ويٽنام، ڪمبوڊيا، لاوس، ٿائيلينڊ، ملائيشيا، سنگاپور، تيمور ليسٽي، ازبڪستان، قازقستان، ڪرغزستان، تاجڪستان، آذربائيجان ۽ ترڪي.

آفريڪا (24 ملڪ)

ڏکڻ آفريڪا، ڪينيا، يوگنڊا، تنزانيا، روانڊا، ايٿوپيا، صوماليا، سوڊان، مصر، مراڪش، تيونس، الجزائر، گهانا، نائيجيريا، سيرا ليون، لائبيريا، زامبيا، زمبابوي، ملاوي، موزمبيق، بوٽسوانا، نميبيا، ليسوٿو ۽ ايسواٽيني.

يورپ (20 ملڪ)

برطانيه، آئرلينڊ، فرانس، جرمني، اسپين، پرتگال، اٽلي، يونان، هالينڊ، بيلجيم، سويڊن، ناروي، فنلينڊ، ڊينمارڪ، پولينڊ، هنگري، رومانيا، بلغاريا، ڪروشيا ۽ سربيا.

لاطيني آمريڪا ۽ ڪيريبين (20 ملڪ)

برازيل، ميڪسيڪو، ارجنٽينا، چلي، پيرو، ڪولمبيا، ايڪواڊور، بوليويا، پيراگوئي، يوراگوئي، وينزويلا، ڪوسٽا ريڪا، پاناما، ڊومينيڪن ريپبلڪ، جميڪا، ٽرينيڊاڊ ۽ ٽوباگو، هيٽي، ايل سلواڊور، هونڊوراس ۽ گوئٽي مالا.

پاڪستان لاءِ سکڻ جهڙا سبق

دنيا جي انهن ملڪن جي تجربن مان پاڪستان لاءِ ڪيترائي اهم سبق نڪرن ٿا:

1. شفافيت ۽ احتساب: امداد جي ورڇ مڪمل شفافيت سان ٿيڻ گهرجي.

2. ڊجيٽل ادائيگيون: بئنڪن ۽ موبائل والٽس ذريعي امداد جي ادائيگي.

3. تعليم سان وابستگي: ٻارن جي اسڪول حاضري کي امداد سان ڳنڍڻ.

4. صحت سان وابستگي: ويڪسينيشن ۽ طبي معائنن کي لازمي بڻائڻ.

5. عورتن جي بااختياري: امداد سڌي طرح عورتن کي ڏيڻ.

6. مهارتن جي ترقي: امداد سان گڏ فني تربيت فراهم ڪرڻ.

7. روزگار جا موقعا: مستقل روزگار لاءِ مدد مهيا ڪرڻ.

8. ڊيٽا جو استعمال: مستحق خاندانن جي صحيح سڃاڻپ لاءِ جديد ڊيٽابيس.

9. مقامي سطح تي نگراني: ڪميونٽي جي شموليت سان نگراني جو نظام.

10. پائيدار ترقي: امداد کي مستقل انحصار بدران خودڪفالت ڏانهن وٺي وڃڻ.

بينظير انڪم سپورٽ پروگرام جو مستقبل

پاڪستان ۾ بينظير انڪم سپورٽ پروگرام غربت جي خاتمي لاءِ هڪ اهم اوزار ثابت ٿيو آهي. بهرحال، عالمي تجربن کي نظر ۾ رکندي ان کي وڌيڪ مضبوط ڪرڻ جي ضرورت آهي. پروگرام کي تعليم، صحت، مهارتن جي ترقي، ننڍن ڪاروبارن ۽ روزگار جي منصوبن سان ڳنڍڻ گهرجي ته جيئن مستحق خاندان مستقل طور تي غربت مان نڪري سگهن.

مطلب ته سماجي تحفظ ۽ نقد امدادي پروگرام جديد فلاحي رياست جو اهم ستون آهن. دنيا جي 89 ملڪن جا تجربا ثابت ڪن ٿا ته جيڪڏهن حڪومتون شفاف، منظم ۽ پائيدار پاليسيون اختيار ڪن ته غربت ۾ نمايان گهٽتائي آڻي سگهجي ٿي. برازيل، ميڪسيڪو، ڏکڻ آفريڪا، ايٿوپيا، برطانيه ۽ پاڪستان جا تجربا ان ڳالهه جو ثبوت آهن ته مناسب حڪمت عملي سان سماجي تحفظ صرف امداد نه، پر انساني ترقي، سماجي انصاف ۽ قومي خوشحالي جو ذريعو بڻجي سگهي ٿو.

ان ڪري پاڪستان کي گهرجي ته عالمي تجربن مان سکندي پنهنجي سماجي تحفظ جي نظام کي وڌيڪ مضبوط، جامع ۽ پائيدار بڻائي، جيئن هر شهري کي عزت، تحفظ ۽ بهتر مستقبل جا موقعا فراهم ٿي سگهن.

بينظير انڪم سپورٽ پروگرام (BISP) پاڪستان جو هڪ اهم سماجي تحفظ وارو پروگرام آهي، جيڪو غريب ۽ مستحق خاندانن کي مالي سهارو فراهم ڪري ٿو. هن پروگرام جو بنيادي مقصد غربت ۾ گهٽتائي آڻڻ ۽ سماج ۾ معاشي توازن پيدا ڪرڻ آهي. جڏهن هي پروگرام تسلسل سان جاري رهي ٿو ته سماجي نظام کي مضبوط ۽ مستحڪم ڪرڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪري ٿو.

سماجي نظام مان مراد اهو مجموعي ڍانچو آهي جنهن ۾ معاشري جا ادارا، خاندان، معيشت ۽ سماجي رشتا شامل هوندا آهن. هڪ منظم سماجي نظام ۾ هر فرد کي پنهنجي بنيادي ضرورتن جهڙوڪ کاڌو، تعليم، صحت ۽ روزگار تائين رسائي حاصل هوندي آهي. پاڪستان جهڙي ملڪ ۾ جتي معاشي فرق موجود آهي، اتي اهڙا پروگرام انتهائي ضروري بڻجي وڃن ٿا.

Benazir Income Support Programme غريب طبقن کي سڌو مالي سهارو ڏئي سماجي نظام ۾ توازن پيدا ڪري ٿو. خاص طور تي عورتن کي مالي مدد ڏيڻ سان گهر جي سطح تي استحڪام اچي ٿو ۽ خاندان جو نظام وڌيڪ مضبوط ٿئي ٿو.

هن پروگرام جي تسلسل سان تعليم ۽ صحت تي به مثبت اثر پوي ٿو، ڇو ته غريب خاندان پنهنجن ٻارن جي پڙهائي ۽ بنيادي علاج تي بهتر ڌيان ڏئي سگهن ٿا. ان سان سماج اندر غربت، محرومي ۽ عدم توازن آهستي آهستي گهٽجي ٿو.

نتيجي طور، بينظير انڪم سپورٽ پروگرام جو جاري رهڻ صرف مالي مدد تائين محدود نه آهي، پر اهو سماجي نظام جي مضبوطي، استحڪام ۽ بهتري لاءِ هڪ اهم ستون آهي.

My Six-Week Learning Journey with Team Pakistan – GPE KIX EMAP Hub

 

My Six-Week Learning Journey with Team Pakistan – GPE KIX EMAP Hub

Over the past six weeks, I had the privilege of participating in the GPE KIX EMAP Hub learning program as a member of Team Pakistan. This journey was an enriching experience that enhanced my professional knowledge, strengthened my research skills, and expanded my understanding of evidence-based educational practices.

Throughout the program, I engaged in a series of learning activities, discussions, and collaborative exercises with colleagues from Pakistan and international experts. Each week introduced new concepts, innovative approaches, and practical strategies for addressing educational challenges through research and knowledge exchange.

One of the most rewarding aspects of this journey was the opportunity to work closely with an outstanding team of professionals. The collaborative environment encouraged the sharing of ideas, mutual learning, and collective problem-solving. Through teamwork, we explored diverse perspectives and learned how evidence can be effectively used to inform educational policy and practice.

The program also provided valuable exposure to global experiences and best practices. Interacting with participants and facilitators from different backgrounds broadened my perspective and deepened my appreciation of international collaboration in education.

I am sincerely grateful to the School Education & Literacy Department (SE&LD), Government of Sindh, for nominating and supporting our participation in this important initiative. My heartfelt thanks also go to GPE KIX and the EMAP Hub for creating a platform that promotes learning, innovation, and knowledge sharing across countries.

Special appreciation is extended to Dr. Aftab Ahmed Shaikh for his leadership and guidance throughout this journey. I also thank my fellow Team Pakistan members, particularly Ms. Sadaf Raheem and all colleagues, whose dedication, cooperation, and commitment contributed significantly to our collective success.

Receiving the certificate at the completion of this six-week journey is not only a recognition of learning but also a reminder of our responsibility to apply this knowledge for the improvement of education in Pakistan. I look forward to continuing this spirit of collaboration, research, and lifelong learning in the years ahead.

Together, we learned, shared, collaborated, and grew.

I am honored to have been part of the GPE KIX–EMAP Hub Team Pakistan initiative and to have successfully earned the certificate

 🌍 Proud Moment – Learning, Collaboration, and Global Recognition! 🎓✨

I am honored to have been part of the GPE KIX–EMAP Hub Team Pakistan initiative and to have successfully earned the certificate through this valuable learning journey.

I sincerely thank the School Education & Literacy Department (SE&LD), SEPC Government of Sindh, for providing this wonderful opportunity to engage in global learning, research, and knowledge exchange. This experience has enriched my professional understanding, broadened my perspective, and strengthened my commitment to educational improvement.

My heartfelt gratitude goes to our global partners, GPE KIX and EMAP Hub, for creating an excellent platform for collaborative learning, sharing innovative ideas, and connecting education professionals across countries. The exchange of knowledge and experiences with colleagues and international experts was truly inspiring.

Special thanks to Dr. Aftab Ahmed Shaikh for his visionary leadership and guidance throughout this journey. I also appreciate the dedication and teamwork of all members of Team Pakistan, especially Mr.Prem Sagar , Ms. Sadaf and fellow colleagues whose hard work made this achievement possible.

Together, we learn, grow, and contribute to shaping a better future for education.

#GPEKIX #EMAPHub #TeamPakistan #SELD #Education #ProfessionalDevelopment #GPE  #CollaborativeLearning #KnowledgeExchange #Research #SindhEducation #GlobalLearning #CertificateAchievement #DrZulfiqarBehan

Zulfiqar Behan Dr. Zulifiqar Behan

سماج سڌارڪ ،سنڌ جي وڏي سماجي ڀلائي جي تنظيم جي بانيڪار ، ماهر تعليم سائين ڊاڪٽر سليمان شيخ صاحب جي 84 هين سالگرھ سگا ڪراچي شاخ طرفان 4 جون 2026 تي آرٽس ڪائونسل ڪراچي ۾ ملهائي وئي

 سماج سڌارڪ ،سنڌ جي وڏي سماجي ڀلائي جي تنظيم جي بانيڪار ، ماهر تعليم سائين  ڊاڪٽر سليمان شيخ صاحب جي  84 هين سالگرھ  سگا ڪراچي شاخ طرفان 4 جون 2026 تي آرٽس ڪائونسل ڪراچي ۾ ملهائي وئي.

سچ پچ اسين خوش قسمت آهيون جو هڪ انقلابي ، عملي خدمت جو باڪمال ڪردار اسان جي وچ ۾آهي.

دعا آهي مالڪ سائين کيس وڏي ڄمار عطا ڪري.

The 84th birthday of respected social reformer, educationist, and founder of one of Sindh’s largest social welfare organizations, Dr. Suleman Shaikh, was celebrated by SAGA Karachi Branch on 4 June 2026 at Arts Council Karachi.

Indeed, we are fortunate to have among us such a visionary, revolutionary, and exemplary personality whose life reflects dedication, practical service, and commitment to humanity.

We pray that Almighty Allah blesses him with good health, happiness, and a long life so that he may continue inspiring and serving society for many years to come.

#SulemanShaikh

#84thBirthdayCelebration

#SAGAKarachi

#SocialReformer

#Educationist

#Sindh

#CommunityService

#SocialWelfare

#Leadership

#Inspiration

#HumanityFirst

#ServingSociety

#ArtsCouncilKarachi

#SindhDevelopment

#VisionaryLeader

#RespectAndHonor

#LegacyOfService

#BirthdayTribute

#Pakistan

#SindhPride 

#SGA 

#sindhgraduateassociation 

#drzulfiqarbehan

(سگا جي 54 هين سالگرھ,  ڊاڪٽر سليمان شيخ صاحب جي 84 هين ساگرھ موقعي تي ورتل تصوير)