سماجي تحفظ ۽ نقد امدادي پروگرام: دنيا جي 89 ملڪن جا تجربا، پاڪستان جي Benazir Income Support Programme (BISP) تجزيو
ڊاڪٽر ذوالفقار بھڻ
دنيا جي تاريخ ۾ غربت، بيروزگاري، بک، معاشي عدم مساوات ۽ سماجي محرومي هميشه وڏا چئلينج رهيا آهن. حڪومتن ۽ عالمي ادارن انهن مسئلن جي حل لاءِ مختلف پاليسيون ۽ پروگرام متعارف ڪرايا آهن. انهن مان هڪ اهم ۽ ڪامياب حڪمت عملي "سماجي تحفظ" (Social Protection) ۽ "نقد امدادي پروگرام" (Cash Transfer Programmes) آهي. اهڙن پروگرامن جو مقصد غريب، ڪمزور ۽ پٺتي پيل خاندانن کي مالي سهائتا فراهم ڪرڻ، سندن زندگي جي معيار کي بهتر بڻائڻ ۽ کين معاشي استحڪام مهيا ڪرڻ آهي.
اڄ دنيا جي مختلف براعظمن ۾ 89 کان وڌيڪ ملڪ اهڙا پروگرام هلائي رهيا آهن. انهن ۾ ايشيا، آفريڪا، يورپ، لاطيني آمريڪا ۽ ڪيريبين جا ملڪ شامل آهن. پاڪستان جو بينظير انڪم سپورٽ پروگرام (BISP) پڻ اهڙن عالمي ماڊلن جو هڪ اهم حصو آهي.
سماجي تحفظ جو تصور
سماجي تحفظ مان مراد اهي پاليسيون، پروگرام ۽ قدم آهن جيڪي معاشري جي ڪمزور طبقن کي غربت، بيماري، بيروزگاري، معذوري، قدرتي آفتن ۽ ٻين معاشي خطرن کان بچائڻ لاءِ اختيار ڪيا ويندا آهن. انهن ۾ نقد امداد، خوراڪ جي مدد، تعليم ۽ صحت جون سهولتون، پينشن، بيروزگاري الائونس ۽ ٻيا امدادي پروگرام شامل آهن.
سماجي تحفظ جو بنيادي مقصد صرف مالي مدد فراهم ڪرڻ نه آهي، پر ماڻهن کي هڪ باعزت زندگي گذارڻ جا موقعا مهيا ڪرڻ پڻ آهي.
ايشيا جا تجربا
ايشيا ۾ ڪيترن ئي ملڪن سماجي تحفظ جا جديد ماڊل اختيار ڪيا آهن.
پاڪستان ۾ بينظير انڪم سپورٽ پروگرام لکين خاندانن کي مالي امداد فراهم ڪري رهيو آهي. هندستان ۾ PM-KISAN ۽ نيشنل سوشل اسسٽنس پروگرام ذريعي هارين ۽ غريب خاندانن جي مدد ڪئي وڃي ٿي. بنگلاديش ۾ انڪم سپورٽ پروگرام فار دي پوريسٽ، نيپال ۾ سوشل سيڪيورٽي الائونس پروگرام، ڀوٽان ۾ ويلفيئر اسڪيمون، سري لنڪا ۾ Aswesuma پروگرام ۽ مالديپ ۾ سوشل پروٽيڪشن اسڪيمون فعال آهن.
افغانستان، چين، منگوليا، انڊونيشيا، فلپائن، ويٽنام، ڪمبوڊيا، لاوس، ٿائيلينڊ، ملائيشيا، سنگاپور، تيمور ليسٽي، ازبڪستان، قازقستان، ڪرغزستان، تاجڪستان، آذربائيجان ۽ ترڪي به مختلف سماجي تحفظ جا پروگرام هلائي رهيا آهن.
انهن ملڪن ۾ نقد امداد سان گڏ تعليم، صحت ۽ غذائيت جي بهتري تي پڻ خاص ڌيان ڏنو وڃي ٿو.
آفريڪا جا تجربا
آفريڪا ۾ غربت جي شرح نسبتاً وڌيڪ هجڻ سبب سماجي تحفظ جا پروگرام وڏي اهميت رکن ٿا.
ڏکڻ آفريڪا جو Child Support Grant پروگرام عالمي سطح تي مشهور آهي. ڪينيا، يوگنڊا، تنزانيا، روانڊا، ايٿوپيا، صوماليا، سوڊان، مصر، مراڪش، تيونس، الجزائر، گهانا، نائيجيريا، سيرا ليون، لائبيريا، زامبيا، زمبابوي، ملاوي، موزمبيق، بوٽسوانا، نميبيا، ليسوٿو ۽ ايسواٽيني به سماجي تحفظ جا مختلف پروگرام هلائي رهيا آهن.
ايٿوپيا جو Productive Safety Net Programme خاص طور تي قابل ذڪر آهي، جنهن لکين ماڻهن کي خوراڪ جي کوٽ ۽ غربت مان نڪرڻ ۾ مدد ڏني آهي.
يورپ جا تجربا
يورپ ۾ سماجي تحفظ جو نظام دنيا جي سڀ کان وڌيڪ ترقي يافته نظامن مان هڪ آهي.
برطانيه جو Universal Credit، آئرلينڊ جا Social Welfare Payments، فرانس جو RSA، جرمني جو Bürgergeld، اسپين جو Minimum Vital Income، پرتگال، اٽلي، يونان، هالينڊ، بيلجيم، سويڊن، ناروي، فنلينڊ، ڊينمارڪ، پولينڊ، هنگري، رومانيا، بلغاريا، ڪروشيا ۽ سربيا جا مختلف سماجي تحفظ جا نظام شهرين کي معاشي تحفظ فراهم ڪن ٿا.
يورپي ماڊل جو خاص پهلو اهو آهي ته هتي سماجي تحفظ کي بنيادي شهري حق طور ڏٺو وڃي ٿو.
لاطيني آمريڪا ۽ ڪيريبين جا تجربا
لاطيني آمريڪا سماجي تحفظ جي جديد ماڊلن جو مرڪز سمجهيو وڃي ٿو.
برازيل جو Bolsa Família، ميڪسيڪو جو Prospera، ارجنٽينا جو Asignación Universal por Hijo، چلي، پيرو، ڪولمبيا، ايڪواڊور، بوليويا، پيراگوئي، يوراگوئي، وينزويلا، ڪوسٽا ريڪا، پاناما، ڊومينيڪن ريپبلڪ، جميڪا، ٽرينيڊاڊ ۽ ٽوباگو، هيٽي، ايل سلواڊور، هونڊوراس ۽ گوئٽي مالا جا پروگرام غربت جي خاتمي ۾ اهم ڪردار ادا ڪري رهيا آهن.
برازيل جو Bolsa Família پروگرام خاص طور تي دنيا جي ڪامياب ترين نقد امدادي ماڊلن مان هڪ سمجهيو وڃي ٿو. هن پروگرام جي نتيجي ۾ لکين ماڻهو غربت مان نڪري آيا ۽ ٻارن جي تعليم ۽ صحت جا اشارا بهتر ٿيا.
89 ملڪن جو مجموعي جائزو
هي 89 ملڪ سماجي تحفظ ۽ نقد امدادي پروگرامن ذريعي پنهنجي شهرين جي مدد ڪري رهيا آهن:
ايشيا (25 ملڪ)
پاڪستان، هندستان، بنگلاديش، نيپال، ڀوٽان، سري لنڪا، مالديپ، افغانستان، چين، منگوليا، انڊونيشيا، فلپائن، ويٽنام، ڪمبوڊيا، لاوس، ٿائيلينڊ، ملائيشيا، سنگاپور، تيمور ليسٽي، ازبڪستان، قازقستان، ڪرغزستان، تاجڪستان، آذربائيجان ۽ ترڪي.
آفريڪا (24 ملڪ)
ڏکڻ آفريڪا، ڪينيا، يوگنڊا، تنزانيا، روانڊا، ايٿوپيا، صوماليا، سوڊان، مصر، مراڪش، تيونس، الجزائر، گهانا، نائيجيريا، سيرا ليون، لائبيريا، زامبيا، زمبابوي، ملاوي، موزمبيق، بوٽسوانا، نميبيا، ليسوٿو ۽ ايسواٽيني.
يورپ (20 ملڪ)
برطانيه، آئرلينڊ، فرانس، جرمني، اسپين، پرتگال، اٽلي، يونان، هالينڊ، بيلجيم، سويڊن، ناروي، فنلينڊ، ڊينمارڪ، پولينڊ، هنگري، رومانيا، بلغاريا، ڪروشيا ۽ سربيا.
لاطيني آمريڪا ۽ ڪيريبين (20 ملڪ)
برازيل، ميڪسيڪو، ارجنٽينا، چلي، پيرو، ڪولمبيا، ايڪواڊور، بوليويا، پيراگوئي، يوراگوئي، وينزويلا، ڪوسٽا ريڪا، پاناما، ڊومينيڪن ريپبلڪ، جميڪا، ٽرينيڊاڊ ۽ ٽوباگو، هيٽي، ايل سلواڊور، هونڊوراس ۽ گوئٽي مالا.
پاڪستان لاءِ سکڻ جهڙا سبق
دنيا جي انهن ملڪن جي تجربن مان پاڪستان لاءِ ڪيترائي اهم سبق نڪرن ٿا:
1. شفافيت ۽ احتساب: امداد جي ورڇ مڪمل شفافيت سان ٿيڻ گهرجي.
2. ڊجيٽل ادائيگيون: بئنڪن ۽ موبائل والٽس ذريعي امداد جي ادائيگي.
3. تعليم سان وابستگي: ٻارن جي اسڪول حاضري کي امداد سان ڳنڍڻ.
4. صحت سان وابستگي: ويڪسينيشن ۽ طبي معائنن کي لازمي بڻائڻ.
5. عورتن جي بااختياري: امداد سڌي طرح عورتن کي ڏيڻ.
6. مهارتن جي ترقي: امداد سان گڏ فني تربيت فراهم ڪرڻ.
7. روزگار جا موقعا: مستقل روزگار لاءِ مدد مهيا ڪرڻ.
8. ڊيٽا جو استعمال: مستحق خاندانن جي صحيح سڃاڻپ لاءِ جديد ڊيٽابيس.
9. مقامي سطح تي نگراني: ڪميونٽي جي شموليت سان نگراني جو نظام.
10. پائيدار ترقي: امداد کي مستقل انحصار بدران خودڪفالت ڏانهن وٺي وڃڻ.
بينظير انڪم سپورٽ پروگرام جو مستقبل
پاڪستان ۾ بينظير انڪم سپورٽ پروگرام غربت جي خاتمي لاءِ هڪ اهم اوزار ثابت ٿيو آهي. بهرحال، عالمي تجربن کي نظر ۾ رکندي ان کي وڌيڪ مضبوط ڪرڻ جي ضرورت آهي. پروگرام کي تعليم، صحت، مهارتن جي ترقي، ننڍن ڪاروبارن ۽ روزگار جي منصوبن سان ڳنڍڻ گهرجي ته جيئن مستحق خاندان مستقل طور تي غربت مان نڪري سگهن.
مطلب ته سماجي تحفظ ۽ نقد امدادي پروگرام جديد فلاحي رياست جو اهم ستون آهن. دنيا جي 89 ملڪن جا تجربا ثابت ڪن ٿا ته جيڪڏهن حڪومتون شفاف، منظم ۽ پائيدار پاليسيون اختيار ڪن ته غربت ۾ نمايان گهٽتائي آڻي سگهجي ٿي. برازيل، ميڪسيڪو، ڏکڻ آفريڪا، ايٿوپيا، برطانيه ۽ پاڪستان جا تجربا ان ڳالهه جو ثبوت آهن ته مناسب حڪمت عملي سان سماجي تحفظ صرف امداد نه، پر انساني ترقي، سماجي انصاف ۽ قومي خوشحالي جو ذريعو بڻجي سگهي ٿو.
ان ڪري پاڪستان کي گهرجي ته عالمي تجربن مان سکندي پنهنجي سماجي تحفظ جي نظام کي وڌيڪ مضبوط، جامع ۽ پائيدار بڻائي، جيئن هر شهري کي عزت، تحفظ ۽ بهتر مستقبل جا موقعا فراهم ٿي سگهن.
بينظير انڪم سپورٽ پروگرام (BISP) پاڪستان جو هڪ اهم سماجي تحفظ وارو پروگرام آهي، جيڪو غريب ۽ مستحق خاندانن کي مالي سهارو فراهم ڪري ٿو. هن پروگرام جو بنيادي مقصد غربت ۾ گهٽتائي آڻڻ ۽ سماج ۾ معاشي توازن پيدا ڪرڻ آهي. جڏهن هي پروگرام تسلسل سان جاري رهي ٿو ته سماجي نظام کي مضبوط ۽ مستحڪم ڪرڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪري ٿو.
سماجي نظام مان مراد اهو مجموعي ڍانچو آهي جنهن ۾ معاشري جا ادارا، خاندان، معيشت ۽ سماجي رشتا شامل هوندا آهن. هڪ منظم سماجي نظام ۾ هر فرد کي پنهنجي بنيادي ضرورتن جهڙوڪ کاڌو، تعليم، صحت ۽ روزگار تائين رسائي حاصل هوندي آهي. پاڪستان جهڙي ملڪ ۾ جتي معاشي فرق موجود آهي، اتي اهڙا پروگرام انتهائي ضروري بڻجي وڃن ٿا.
Benazir Income Support Programme غريب طبقن کي سڌو مالي سهارو ڏئي سماجي نظام ۾ توازن پيدا ڪري ٿو. خاص طور تي عورتن کي مالي مدد ڏيڻ سان گهر جي سطح تي استحڪام اچي ٿو ۽ خاندان جو نظام وڌيڪ مضبوط ٿئي ٿو.
هن پروگرام جي تسلسل سان تعليم ۽ صحت تي به مثبت اثر پوي ٿو، ڇو ته غريب خاندان پنهنجن ٻارن جي پڙهائي ۽ بنيادي علاج تي بهتر ڌيان ڏئي سگهن ٿا. ان سان سماج اندر غربت، محرومي ۽ عدم توازن آهستي آهستي گهٽجي ٿو.
نتيجي طور، بينظير انڪم سپورٽ پروگرام جو جاري رهڻ صرف مالي مدد تائين محدود نه آهي، پر اهو سماجي نظام جي مضبوطي، استحڪام ۽ بهتري لاءِ هڪ اهم ستون آهي.
