سنڌوءَ جي ٻلهڻ \ ڊولفن: حياتيات، ماحوليات، تحفظ ۽ سنڌ جي سڃاڻپ
ڊاڪٽر ذوالفقار بهڻ
تعارف
سنڌو درياهه صديون اڳ کان وٺي هن خطي جي زندگيءَ جو مرڪز رهيو آهي. هي درياهه نه رڳو زرعي، معاشي ۽ ثقافتي حوالي سان اهميت رکي ٿو، پر حياتياتي تنوع (Biodiversity) جي لحاظ کان به هڪ ناياب خزانو آهي. هن درياهه جي سڀ کان وڌيڪ منفرد ۽ ناياب مخلوقن مان هڪ آهي سنڌوءَ جي ڊولفن، جيڪا دنيا ۾ صرف هن درياهه جي نظام ۾ ملندي آهي.
سنڌوءَ جي ڊولفن، جنهن کي مقامي طور “ٻلهڻ” پڻ چيو ويندو آهي، نه رڳو هڪ جاندار آهي، پر سنڌ جي ماحولياتي سڃاڻپ ۽ قدرتي ورثي جي علامت آهي. ان جي بقا سنڌو درياهه جي صحت ۽ حياتياتي توازن سان سڌي طرح جڙيل آهي.
سائنسي سڃاڻپ ۽ درجيبندي
سنڌوءَ جي ڊولفن جو سائنسي نالو Platanista gangetica minor آهي. هي Mammalia (ٿڻين وارن جانورن) جي درجي سان تعلق رکي ٿي ۽ Cetacea آرڊر ۾ شامل آهي، جنهن ۾ ٻيون ڊولفن ۽ ويل مڇيون به شامل آهن.
خاص خصوصيتون
- اکين جي گهٽ ترقي (تقريباً نابين)
- ڊگهو ۽ سنهڙو مُنهن (snout)
- لچڪدار جسم
- پاڻيءَ ۾ رهڻ جي مڪمل صلاحيت
سنڌوءَ جي ڊولفن پنهنجي اکين سان ڏسڻ بدران “Echolocation” ذريعي ماحول کي محسوس ڪري ٿي، جيڪا آواز جي لهرن جي مدد سان شڪار ڳولڻ ۽ رستو سڃاڻڻ جي صلاحيت آهي.
جسماني بناوت ۽ حياتياتي خاصيتون
سنڌو ڊولفن جو جسم عام طور 1.5 کان 2.5 ميٽر ڊگهو هوندو آهي. ان جو رنگ ڀورو يا هلڪو ڪارو هوندو آهي. ان جو مُنهن ڊگهو ۽ ڏندن سان ڀريل هوندو آهي، جيڪو مڇين کي پڪڙڻ لاءِ استعمال ٿيندو آهي.
حياتياتي خاصيتون
- پاڻيءَ مان مٿي اچي ساهه کڻڻ
- سماعت جي تيز صلاحيت
- اڪيلو يا ننڍن گروپن ۾ رهڻ
رهائش (Habitat)
سنڌوءَ جي ڊولفن خاص طور سنڌو درياهه جي وچولي ۽ هيٺئين حصي ۾ ملي ٿي، خاص ڪري:
- سکر ۽ گڊو بئراج جي وچ ۾
- ڄامشورو جي آس پاس
رهائش جون خاص حالتون
- صاف يا هلڪي گدلي پاڻي
- مناسب کوٽائي
- وهڪري جي موجودگي
کاڌ خوراڪ
سنڌوءَ جي ڊولفن گوشت خور (Carnivorous) آهي.
کاڌي جا ذريعا
- ننڍيون مڇيون
- جهينگا (Shrimp)
- پاڻيءَ جا ٻيا ننڍڙا جاندار
هي پنهنجي شڪار کي ڏسڻ بدران آواز جي لهرن سان ڳولي ٿي.
نسل وڌائڻ (Reproduction)
سنڌو ڊولفن جو نسل وڌائڻ جو عمل سست آهي، جيڪو ان جي بقا لاءِ هڪ چئلينج آهي.
- هڪ وقت ۾ عام طور هڪ ٻچو
- حمل جو عرصو لڳ ڀڳ 9 کان 10 مهينا
- ٻچو ماءُ سان گڏ ڪيترن مهينن تائين رهندو آهي
سنڌو ڊولفن جي تاريخي ورڇ
ماضيءَ ۾ سنڌو ڊولفن سڄي سنڌو درياهه ۾ ملي ٿي، پر هاڻي ان جي حد محدود ٿي وئي آهي.
سبب
- بئراجن جي تعمير
- پاڻيءَ جي کوٽ
- آلودگي
بئراجن جو اثر
سنڌو درياهه تي ٺهيل بئراجن ڊولفن جي زندگيءَ تي وڏو اثر وڌو آهي.
اثر
- رهائش جا علائقا ٽڪرن ۾ ورهجي ويا
- ڊولفن جي آزاد حرڪت محدود ٿي وئي
- آبادي گهٽجي وئي
ماحولياتي خطرا
1. پاڻيءَ جي کوٽ
درياهه ۾ پاڻي گهٽ هجڻ سبب ڊولفن جي رهائش متاثر ٿئي ٿي.
2. آلودگي
صنعتي ۽ زرعي فضلو پاڻي کي زهريلو بڻائي ٿو.
3. شڪار
ماضيءَ ۾ ڊولفن جو شڪار ٿيندو هو، جيڪو هاڻي گهٽ ٿيو آهي.
4. مڇي مارڻ جا ڄار
ڊولفن ڪڏهن ڪڏهن ڄارن ۾ ڦاسي مري ويندي آهي.
تحفظ جا قدم
سرڪاري ڪوششون
- محفوظ علائقن جو قيام
- قانوني پابنديون
- آگاهي مهمون
سنڌو ڊولفن رزرو
سکر کان گڊو تائين علائقو ڊولفن لاءِ محفوظ قرار ڏنو ويو آهي.
عالمي اهميت
سنڌو ڊولفن دنيا جي ناياب ترين ڊولفن مان هڪ آهي. ان کي Endangered species قرار ڏنو ويو آهي.
معاشي ۽ سياحتي اهميت
ڊولفن سنڌ ۾ سياحت لاءِ اهميت رکي ٿي:
- بوٽ سفاري
- سياحن جي دلچسپي
- مقامي معيشت ۾ واڌ
ثقافتي اهميت
سنڌي لوڪ ادب ۽ ڪهاڻين ۾ “ٻلهڻ” جو ذڪر ملي ٿو. اهو سنڌي ثقافت جو حصو آهي.
تحقيقي اهميت
سنڌو ڊولفن تي تحقيق ڪيترن ئي شعبن لاءِ اهم آهي:
- ماحوليات
- حياتيات
- تحفظي سائنس
مستقبل جا چئلينجز
- پاڻيءَ جي کوٽ
- موسمي تبديلي
- انساني مداخلت
حل ۽ سفارشون
- درياهه ۾ پاڻي جي مناسب فراهمي
- آلودگي تي ڪنٽرول
- مڇي مارڻ جي ضابطن تي عمل
- عوامي شعور
- سائنسي تحقيق
سنڌوءَ جي ڊولفن هڪ ناياب، قيمتي ۽ حساس مخلوق آهي، جيڪا سنڌو درياهه جي صحت جي علامت آهي. ان جي بقا اسان جي ذميواري آهي.
جيڪڏهن اسان ان جي حفاظت لاءِ سنجيده قدم کنيا، ته هي خوبصورت مخلوق ايندڙ نسلن لاءِ محفوظ رهندي. ٻي صورت ۾، اهو خطرو آهي ته هي صرف تاريخ جو حصو بڻجي وڃي.
No comments:
Post a Comment